sodium

unlaping pambuo ng pang-uri at nangangahulugang may-roon, nakasuot, o gumagamit, karani-wang ipinapalit sa naka-, hal de-kotse, de-koryente, de-kuwerdas

gawâ sa, hal de-lata, de-goma

unlaping pambuo ng pandiwa at nangangahulugang a tanggalin, ilayô mula sa, o malayô hal deport, dethrone b pababâ, hal degrade, demote c gawin ang kabaligtaran, hal decompose, de-moralize d lubusan; ganap, hal deplore, declare

nagpapahayag ng kaganapan kapag sumusunod sa isang pandiwa, hal tapos na; yarì na

nagpapahayag ng kaganapan ng aksiyon kapag ka-sunod ng isang pandiwang nása panahunang pangnagdaan, hal natulog na; bumilí na

nagpapahayag ng kagyat o mabilisang pagkilos kapag sumusunod sa anyong pawatas at panahunang panghinaharap ng pandiwa, hal Pumasok na táyo; Ipinabi-bili ko na ang gamot

sa sinaunang Ehipto, pinaniniwalaang espiritwal na bahagi ng isang indibidwal na tao o diyos na nabúhay, at may kakaya-hang manatili sa estatwa ng nama-tay na tao

tawag paggálang na ikinaka-bit sa pangalan ng nakatatanda o malayòng kamag-anak, hal Ka Bestre

pambuo ng pang-uri at nag-sasaad ng kaliitan ng bílang, dami, o halaga ng anuman, hal kapiraso, kaikli

pambuo ng pang-uri na nagbibigay-diin sa antas nitó at dinudugtungan ang salitâng-ugat ng –an o –han; ginagamit kasáma ng hindi o di , at ipinapalagay na isang pang-alipusta, hal “Di kágalingan ang pagkakágawâ.”

pambuo ng pangngalan at nangangahulugang kapuwa o kasá-ma sa isang gawain, hal kakláse, katrabáho

pambuo ng pangnga-lan at nagpapahayag ng relasyon o pagkakasapi, na may pag-uulit sa unang pantig ng salitâng-ugat, hal kababatà, kababáyan

pambuo ng pangngalan at nagpapahiwatig ng kaisipang pagpapatúloy sa mabuting samahán, na may pag-uulit sa salitâng-ugat, hal kalaró-larô, kasáma-sáma

pambuo ng bagong pang-ngalan mula sa pang-uring salitâng-ugat upang idiin ang pag-aari, katangi-an, o pagiging abstrakto, at dinudugtu-ngan ang salitâng-ugat ng –an o -han, hal kahirápan, kadakilàan

pambuo ng pangngalan at nagsasaad ng resiprosidad, pagkakasabay ng kilos, o kolektibong samahán, at karani-wang dinudugtungan ang salitâng-ugat ng –an o -han, hal káliwàan, kátuwàan

isahang panghalip panao na nása ikalawang panauhan

ikalawang anyo ng ikaw

Kang¹

nag-uugnay sa pang-uri at pangngalan, hal matinis na boses; matangkad na laláki

nag-uugnay sa pang-abay at pandiwa; nagiging ng kung nagtatapos sa patinig ang si-nusundang salita, hal mabilis na tumakbo; malabòng magsalita

pambuo ng pandiwang pangnakaraan ng ma- na nangangahulugan ng pag-iral, hal nabúhay, na-matáy

pambuo ng pandiwang pangnakaraan ng ma- na nanganga-hulugang aksiyon na naganap, hal nahulog, nalaglag, nasirà, nadurog

pambuo ng pandiwang pang-kasalukuyan ng ma- at sinusundan ng salitâng-ugat na inuulit ang unang pantig, hal nahuhulog, nalalaglag, nasisirà, nadudurog

pambuo ng pandiwa at nagpapahiwatig ng kilos na katata-pos lámang, na may pag-uulit sa unang pantig ng salitâng-ugat, hal kaáalís, kagágawâ

pambuo ng pandiwang balintiyak, nagpapahi-watig ng saloobín o damdamin, at dinudugtungan ang salitâng-ugat ng -an o -han, hal kaawaán, katuwàan

pambuo ng pandiwa na inuulit upang magbigay-diin at magpahi-watig ng hindi inaasahang kilos, hal kabása-bása niya sa diyaryo

pambuo ng pandiwa at nagpapahi-watig ng pag-uulit o pagpapatúloy sa gawain, na may pag-uulit sa unang pantig ng pandiwa, hal kásasalitâ, kásusúlat

pambuo ng pandiwa, nagpapahiwatig ng kilos na higit sa karaniwan, at dinudugtu-ngan ang salitâng-ugat ng –an o –han, hal Kátaasán mo ang pagsabit ng talì

nagpapahayag ng kaganapan kapag kasunod ng isang pangngalan, hal Bagsak na; Abogado na siya

nagpapahayag ng paglilipat o pagba-bago ng pagganap ng isang gawain kapag sumusunod sa panghalip pa-nao, hal Ako na; Ikaw na; Siya na

unlaping may gamit padam-dam gaya ng kay, hal Kaganda!, Kagalíng!

mataas na uri

may taglay na luho

may karapatan; ayon sa karapatan

pahayag ng pagyayà sa kasáma para sumulong o umalis, madamdamin kung may halòng inip o yamot

dasal para sa patay

pinaikling “wika ko”

umiiral sa realidad, mayroon o wala mang legal na karapatan o pahintulot

pinaikling “wika mo.”

uri ng pangungusap o pahayag na madamdamin, gaya ng pagkabigla, pagkatakot, pagkagalit, at iba pa

ritwal na pag-aalay ng mga gamit na pam-bungkal ng lupa bago magsimula ang panahon ng pagtatanim.

unang araw ng Kuwaresma na ginugunita sa pama-magitan ng pagpapahid ng abó sa noo pagkatapos magsimba

mga pulis na nakatala-ga sa mga lalawigan.

kutà na kasudlong ng Intramuros, Maynila, ginamit na bilangguan sa mga panahon ng Espanyol at ng Hapon

lungsod sa Misamis Oriental at kabesera ng lalawigan

sagísag-panúlat

interpreter ni Fernando Magallanes, sinasabing katutubò sa Filipinas

bastonero²

malambot at parang helatinang pagkain na nabubuo sa pamamagi-tan ng pagburo sa tubig ng niyog

katangi-tanging lakas, galíng, o ka-kayahan.

itlog na maalat

huwégo de prénda

pa-ngako na kailangang tuparin at nakatayâ ang pangalan

paskuwíta

sa panahon ng Espanyol, gabineteng nagpapayo sa gobernador-heneral hinggil sa mahahalagang usapín

isa sa kapulungan ng batasang bikameral, karaniwang binubuo ng mga pam-bansang kinatawan

kúdetá

papel na inangkat mula sa Tsina, gawâ sa kawayan o bulak.

pa-ngungusap na nása anyo ng isang payak na pahayag; pangungusap na nagpapakilála o nagpapahiwatig

damdamin ng katapatan at pagmamalakí sa pangkat na kinabibilángan

noong panahon ng Espanyol, paraan ng paghingi ng kapatawaran

uri ng pangungusap na nagtatanong o nag-uusisa

parusang gawad ng Ingkisisyong Espanyol

pagpapatupad ng gayong parusa, gaya ng pagsunog sa erehe

noong panahon ng Espanyol, legal na deklarasyon ng kahirapan

noong panahon ng Espanyol, hukom sa mataas na kapulungan sa mga kasong may hurisdiksiyong militar

panghalip na hindi tuwirang tumutukoy sa tao, hayop, bagay, lunan, o pangyayari, at iba pa sa partikular, hal sinuman, anuman, alinman, saanman

haláman na tuwid, masanga, at makinis ang tangkay, lungti o lila ang dahon, at may bulaklak na apat ang talulot.

Flores de Mayo

mababàng kapulungan

mataas na palumpong (Clerodendrum quadriloculare), kulay lila ang tangkay at may pumpon ng bulaklak sa dulo ng tangkay na kulay putî o mapusyaw na pink ang korola at 4 m ang taas.

Linggo ng Palaspas.

uri ng pangatnig na ginagamit sa tambalang pangungusap na ang unang bahagi ay sinasalungat ng ikalawa, hal Gusto ko sanang makarating sa inyo, ngunit wala akong makasáma.

no-ong panahon ng Espanyol, tribunal na binubuo ng mga mangangalakal na nagpapasiya ukol sa mga bagay sa pangangalakal, obligasyon, at kontrata.

antas ng edukas-yon na kasunod ng mababang paaralan at sinusundan ng kolehi-yo

líli³

sa heraldry a disenyo o kasangkapang kahugis ng bulaklak ng liryo b disenyo ng eskudo ng dáting kaharian ng France

may katangian ng katapusan ng ika-19 siglo

dekadensiya²

itlog ng itik na nilaga at ibina-bad sa tubig na may asin, karani-wang kinukulayan ng pulá ang balát para maiba sa ibang itlog ng manok kayâ tinatawag ding itlog na pulá

salaping papel.

noong panahon ng Espanyol, tao na karaniwang itinalagang hukom sa isang pamayanan

uri ng pangatnig na ginagamit kung sa dalawa o ilang bagay at isipan, ang isa ay ibig itangi sa iba; may anyong patanggi o pasalungat, hal Ni ako ay di niya naaalala, ikaw pa kaya?

noong panahon ng Espanyol, lupong tagapayo ng gobernador heneral ukol sa pananalapi at mga alituntunin ng pamahalaan

lumang uri ng politiko, karaniwang ipinalalagay na korap

noong panahon ng Espanyol, ang hukom sa lalawigan

hukom tagapamayapa.

Simbáng-gabí

mataas at magaspang na damo (Vetiveria zizanoides) na may mabangong ugat at dahon, katutubò sa India ngunit malaganap sa Filipinas

alyas na ginagamit ng isang tao sa pakikilaban o sa iba pang gawain

halámang ornamental (Cestrum nocturnum) na mahabà ang mga sanga, at berdeng manilaw-nilaw ang bulaklak na humahali-muyak sa gabi, katutubo sa tropikong Amerika

isang linggo ng paggunita sa mga hulíng araw ni Hesus hanggang Linggo ng Pagka-búhay

langis na inilalagay sa pilat para mabawasan ang bakás ng sugat

borda-dong telang isinusuot sa ulo ng mga lalaki, o kalimitang ginagamit ng mga babae bílang alampay

noong panahon ng Espanyol, hukom na namamahala sa kamarang kri-minal o sibil ng real audiencia.

klasikong imahen ni Aphrodite na tinatáyang ginawâ noong 100 BC, itinuturing na pinakatanyag na sinaunang eskultura, natagpuan sa Griyegong isla ng Melos noong 1820, at nása museong Louvre sa Paris, France ngayon

ligaya sa búhay

pagdiriwang tuwing buwan ng Mayo na tinatampukan ng pagbibigay ng bulaklak bílang parangal kay Birheng Maria

pananáw.

noong panahon ng Espanyol, pinunò ng nayon na binubuo ng 50-60 mag-anak

pilipit na salita

uri ng dapò (Grammatophyllum scriptum) na may malalaki at maugat na tangkay, malaki ang bulaklak na kulay mapusyaw na lungtian o dilaw, katutubò sa Filipinas, bukod sa G. scriptum, isa pang katutubong espesye sa Filipinas ang G. speciossum na tinaguriang “Reyna ng Orkidya ng Filipinas” dahil isa sa pinakamalaking orkidya na may tíla garing na putîng bulaklak.

pan-laláking jaket na may maikling mang-gas, isinusuot sa labanán at panga-ngabayo

baluti na gawâ sa abaká

blusang may borda, aplike, at lentehuwelas o abaloryo

pagpupugay sa pamamagitan ng pagpapaputok ng mga baril

sa Kristiyanismo, ang ikatlong persona sa Trinidad at sinasagisag ng kalapati

no-ong panahon ng Espanyol, hudisyal na imbestigasyon ukol sa pagkatao ng isang indibidwal

baging (Quamoclit pennata) na ginagamit na halámang ornamental

hing-gil sa anyo ng pangungusap na nag-uutos

uri ng pangatnig na ginagamit sa pagkukurong pasumala, mga isipang may pasubali at mga pangungusap na pasakali o hindi ganap at nangangailangan ng tulong ng kapuwa pangungusap upang mabuo at makaganap sa kapararakan, hal Kung hindi ka sasáma, hindi kami tutuloy.

sa panahon ng Espanyol, kataas-taasang lehislatibo at administratibong lupon para sa mga kolonya; hukuman ng hulíng pagdulog

aklat, drama, at iba pa na nagtagumpay dahil sa eskandalosong tema

tagumpay na natamo dahil sa ganitong paraan

sótsowá.

kasulatang nilagdaan noong 1897 ni Andres Bonifacio at nagpapawalang-bisa sa halalan ng mga opisyal na ginanap noong 22 Marso 1897 sa Kumbensiyong Tejeros

kalsada o daanang sarado ang isang dulo

rutang walang patutunguhan

katayuang hindi matatakasan

panooring tinatampukan ng naglalabang toro at matador

Simbáng-gabí

eskila

baging (Antigonon leptopus) na may malakíng habilog na dahon at may ukit ang mga gilid, may mga bulaklak na nakapumpon sa bawat tangkay, kulay mapusyaw hanggang matingkad na pink, katutubò sa Mexico at malaganap ngayon sa buong Filipinas, may mga variety na inaalagaan sa hardin at may mga bulaklak na kulay putî hanggang pink

housekeeper

sagisag ng pamilya, pangkat, o lahi na karaniwang nakaborda sa bandila o nakatatak sa dingding at kasangkapan

pasyonáryo

brándi

1510-1572, matagumpay na kongkista-dor na Espanyol at unang hinirang na gobernador heneral ng Filipinas.

tauhang Espanyol sa Noli Me Tangere at El Filibusterismo, nagpapanggap na doktor, at sunod sunurang bána ni Donya Victorina

Tangos Buena Esperanza

estrélya²

Juan de la Cruz.

pinakamalaking ilog sa katimugang Filipinas, umaabot sa 320 km ang ha-bà, nagsisimula ito sa hilagang sila-ngang Mindanao timog ng Butuan at tinatawag doong Ilog Pulanggi, du-madaloy ito upang sumanib sa Ilog Kabacan at nagiging Ilog Mindanao. Mula sa kabundukan, nagiging sentro ito ng malawak at mayamang lupain sa timog gitnang bahagi ng Mindanao hanggang magtapos sa Golpong Mo-ro

dawdáwan.

awtor ng kauna-unahang pasyon sa Tagalog na inilimbag noong 1704

tagapagtatag at pinunò ng Cofradia de San Jose

taguri sa karaniwang Filipino

anghel na pinaniniwalaang tagapagtanggol ng isang tao, lalo upang makaiwas sa panganib o pagkakamali

tao na nangangalaga sa kapakanan ng ibang tao

1894-1932) itinuturing na pinakatanyag na makata nitóng ikadalawampung siglo, naging unang hari ng balagtasan, at may akda ng “Bayan ko.”

kapatirang panrelihiyon na itinatag ni Apolinario de la Cruz na inusig ng mga fraile kayâ nag-alsa

Gulong ng Kapalaran, isang laro na gumagamit ng isang tablerong naku-kuhanan ng sagot sa anumang ma-isip itanong

mananaw

noong panahon ng Espanyol, kataas-taasang hukuman sa Espanya at mga kolonya.